SOMON BALIĞI

TÜRK KARASU BALIK TÜRLER

 SOMON BALIĞI

Barındırdığı omega-3 yağ asitleri nedeniyle bütün dünyada tanınan ve özellikle diyet yemekleri için en çok tercih edilen deniz ürünü olan Somon balığı  Atlantik Somonu ve Pasifik Somonu olarak ikiye ayrılırlar.  Alabalık ile Somon aynı aileden Salmonidae  (Alabalıkgiller) ama farklı türlerdir. Göçebede edebilen  (çoğunlukla denizlerde büyüyüp beslenen, yumurtlamak için akarsular ve nehirlere gelen ve orada yumurtlayan, yavruları hayatlarının bir kısmını iç sularda geçiren ve daha sonra denizlere göç eden) türde balıklardır.

Tarihi

Yaklaşık yüzyıl öncesine kadar Avrupa’nın her ırmağında bulunan çok yaygın bir balık türüydü. Bazı türlerinin o dönemlerde Atlantik okyanusundan Rhein ırmağına girerek oradan da Alp dağlarının eteklerindeki kaynaklara kadar ilerledikleri bilinir. Ancak Sanayi devrimi ile birlikte artan aşırı avlanma, sanayi atıklarının tatlı su kaynaklarını kirletmesi, göç eden balıkların yollarını kapatacak şekilde baraj duvarları kurulması gibi nedenlerle sayıları azalmış.

Kanada ve Alaska’da pasifik somonlarının sayısı kurulan baraj duvarlarını aşıp üreme ortamlarına veya denize ulaşamama sonucu,  göç yollarına olan ırmaklara yapılan büyük tuzaklarla aşırı avlanma sonucu çok azalmıştır. Ancak günümüzde yasalar ile koruma altına alınan bu tür için baraj duvarlarına balık merdivenleri yapılmış, duvarı aşamayan balıkların bu balık merdivenlerinden geçişi için sistemler geliştirilmiştir. Yasalar ile korunan somonlar dünyada çok talep edilmesi ile birlikte çiftliklerde üretilmeye başlanmıştır.

Çeşitleri

Atlantik Somon Balığı

Salmonidae familyasına ait olan Latince adı Salmo salar olan bu tür ömrünün büyük kısmını Atlas okyanusunda geçirdiğinden bu ismi almıştır. Çoğunlukla alabalık olarak diye de bilinir. Sadece üreme zamanında Avrupa ve Kuzey Amerika’daki tatlı su kaynaklarına döner. Dağların eteklerine, iç kısımlara, ilk doğduğu kaynaklara kadar ilerler. Boyu 1,5 metreye, kilosu 46 kg ye, maksimum ömrü ise 13 yıla kadar ulaşabiliyor. Çiftlik üretimi yapılan somon türü Atlantik Somon Balığıdır. Özellik Şili’deki üretim miktarının çok olması nedeniyle perakende fiyatları da düşüşe geçmiştir.

Pasifik Somon Balığı

Salmonidae familyasından olan Latince adıyla Oncorhynchus olarak anılan sadece Kuzey  Amerika’da  yaşayan  somon  balığı  cinsidir. Kral, Fildişi, Gümüş, Kırmızı, Pembe ve Köpek isimleri ile altı farklı türe ayrılır. Hepsinin dokusu, rengi ve yağlılık oranı farklı olduğundan ayrı birer balık türü olarak değerlendirilebilir.

 Pembe somon balığı

Kambur somon balığı diye de adlandırılan (Oncorhynchus gorbuscha), alabalıkgiller (Salmonidae) familyasından Pasifik somon balığı cinsinin en küçük ve en bol bulunan göçebe deniz balığı türüdür. Okyanusta rengi parlak gümüş renktedir. Denizden tatlı sudaki yumurtlama alanına göç ettikten sonra karın altı sarımsı beyaz, sırtı ise soluk gri olur. Cinsinin diğer türleri gibi bunun da sırt yüzgecine ek olarak bir de yağ yüzgeci bulunur.

Köpek Somon balığı

Latince adıyla Oncorhynchus keta, alabalıkgiller (Salmonidae) familyasından göçebe deniz balığı türüdür. Okyanusta rengi gümüş, mavi ve yeşil renktedir. Denizden tatlısudaki yumurtalama alanına göç ettikten sonra sırt yüzgeci yakınlarında mor lekeli çizgiler oluşur. Yumurtlama döneminde erkeklerin burnu uzar ve dişleri büyür. Bazı türleri yaşamları boyunca 3200 km den fazla yol katederler. 1-3 yıl ara değişen sürelerle okyanuslarda yol alırlar. Genellikle yumurtlamak üzere akarsuya döndükten 2 hafta sonra ölürler. Dişileri tek seferde 4000 yumurta bırakabilirler. Ortalama 3-4 yıl yaşayan bu cinsin ortalama uzunluğu 58 cm iken maksimum 100 cm ye ulaşabilir, ağırlığı ise en fazla 16 kg a erişebilir.

Gümüş Somon balığı

Latince adıyla Oncorhynchus kisutch, alabalıkgiller (Salmonidae) familyasından büyük okyanusun kuzeyinde yaşayan göçebe deniz balığı türüdür. Japonya’da Chiba ilinin devlet hayvanıdır. Okyanusta rengi yanlarda gümüş, sırtı koyu mavi renktedir. Denizden tatlı sudaki yumurtlama alanına göç ettikten sonra yanları parlak kırmızıya, başı ve sırtı mavimsi yeşil, karnı koyu ve sırtında da koyu benekler oluşur. Yumurtlama döneminde erkeklerin burnu uzar ve dişleri büyür. Ömrü 6-7 yıl olsa da Alaska’da 5 yıldır.

Kızıl Somon balığı

Pembe ve kral som balıklarından sonra en yaygın olarak bulunan üçüncü türdür.  Latince adıyla Oncorhynchus nerka, alabalıkgiller (Salmonidae) familyasından büyük okyanusun kuzeyinde yaşayan göçebe deniz balığı türüdür. Okyanusta rengi yanlarda gümüş ve mavi renktedir. Denizden tatlısudaki yumurtalama alanına göç ettikten sonra kırmızıya dönüşür. Yumurtlama döneminde erkeklerin burnu uzar ve dişleri büyür. Yumurtlamadan sonra ölürler. 84 cm e kadar uzayabilirler ve kilolar 2.3 kg ile 7 kg arası değişmektedir.

Kral Somon balığı

Bahar somonu diye de bilinen, türleri arasında en yaygın bulunanı, Latince adıyla Oncorhynchus nerka, alabalıkgiller (Salmonidae) familyasından Büyük Okyanusun kuzeyinde yaşayan göçebe deniz balığı türüdür. Sırtı mavi-yeşil, kırmızı ya da mor, başın üstü gümüş kenarlı ve ventralde beyazdır. Kuyruk ve vücudun üst yarısında siyah lekeler görülür. Ağzı genelde koyu mordan siyaha doğru değişkendir. Ortalama 3-4 yıl okyanuslarda yaşarlar ve kasım-aralık dönemlerinde yumurtlamak üzere tatlı sulara göç ederler. Dişileri yumurtlamadan sonra 1-4 hafta boyunca ölümüne dek yumurtaları korur.  Suyun ısısına göre 3-5 ay içinde  yumurtalardan yeni yavrular çıkmaya başlar. Ömürleri en fazla 9 yıl olan bu cinsin erginleri 61 – 91 cm olsa da 150 cm ye 62 Kg ye ulaşan örnekleri de görülür.

Japon Somon  balığı

Cherry salmon olarak da bilinen Latince adı Oncorhynchus masou olan, alabalıkgiller (Salmonidae) familyasından deniz balığı türüdür. Büyük Okyanus ‘un batısından Doğu Asya’ya dek uzanan, Kamçatka, Kuril Adaları, Sahalin Adası, Kore ve Japonya ‘da, diğer türlerine nazaran daha ılıman iklimlerde ve  0-200 metre derinliklerde yaşarlar. Yetişkinleri ortalama 2-2,5 kg ağırlığında ve 50 cm uzunluğunda olurlar. Diğer türleri gibi tatlı su ve deniz arasında ikiye bölünmüştür. 1-3 yıl arası nehirlerde yaşar vücut yapısı tatlı suda yaşayabilecek bir formda bulunur. 2-3,5 yıl kadar da eriştiği olgunluğa göre değişen sürelerde denizde kabuklularla beslenerek yaşamaya devam eder. 3 -7 yaş  arasında üreme çağına erişenler yumurtlamak üzere doğdukları akarsulara göç etmeye başlarlar. Yumurtlama sürecinden sonra henüz yeterince olgunluğa erişmemiş olanların dışında büyük kısmı ölür. Geri kalanlar gelecek  sene tekrar geri dönmek üzere denize göç ederler. Diğer türleri gibi ticareti çok yapılan somon türlerinden biridir.

Yaşam Döngüsü

Tatlı sularda doğup denizlere göç ederler. Yumurtlama zamanı doğdukları suya geri dönerler. Bu binlerce km tutan göç yolları süresince inanılmaz engeller aşarlar, sığ sularda yüzerler, hatta ufak çaptaki şelalelerden atlayarak geçerler, bazı durumlarda bu şelaleleri yer çekimine karşı yüzerek geçecek kadar güçlüdürler. Bu göç sırasında yer çekimine karşı şelaleleri aşarken doğrudan şelalelerin başında bekleyen ayılara kolay yem olurlar.

Bu güçlü balıklar için yaşam dere, ırmak veya nehir kolları ve  göller başlar. Yetişkin dişi somonlar, nehir yatağında su seviyesinin azaldığı noktalarda kuyrukları ile açtıkları yaklaşık 45 cm derinliğindeki çukurlara yumurtalarını bırakır.Yumurtaların bol oksijen almaları için temiz olan, mineralli ve akıntısı çok olan suları tercih ederler. Tek seferde yaklaşık 8000 yumurta bırakan dişilerin ardından erkek tarafından bu yumurtalar döllenir. Bu çiftleşme dönemi genelde yaz sonu veya sonbaharda olmakla birlikte çok uzun ve yorucu bir göç sonucu oluşur. Bu göç sırasında yemek yemezler. Döllenmiş olan yumurtaların korunması için yumurtaların üstünü kumla kaplayan dişi tekrar denize geri dönemeden ölür. Ayrıca tatlı suda denize oranla daha çabuk mikrop kapıp hastalıktan ölme riskleri yüksektir. Üreme işlemini başarıyla gerçekleştirip denize dönebilenlerin tatlı suda kaptıkları mikropları deniz suyunun tuzu öldürür.

Yaklaşık 4 ay sonra kuluçkadan çıkabilen yavru balıkların karınlarının altında gelişmeleri için ilk aşamada ihtiyaçları olan besinleri barındıran yumurta sarısına benzer kese vardır. Bu dönemde yavrular çakıl taşlarının altında saklanarak diğer yırtıcılara ve balıklara karşı korunurlar. Birkaç hafta içerisinde akar suyun içerisinde kendilerine yiyecek arayabilecek büyüklüğe gelirler ve yaklaşık 1 yıl boyunca akarsularda yaşamayı sürdürürler. 1 yaşına dek süren gelişim evresinden sonra nehir yatağından okyanusa doğru yolculuğa çıkarlar.  Burada türler arası farklılıklar ortaya çıkmaktadır. Örneğin Pembe somon balığı yumurtadan çıkar çıkmaz göçe başlarken, Köpek somon balıkları birkaç hafta beslendikten sonra, Kral ve Atlantik somon balıkları ise  1-3 yıl arası değişen gelişim süresinden sonra denizlere doğru göçe başlarlar. Bu göç esnasında dönüşüm yaşayan somonlar, tuzlu suda yaşayabilecek bir fizyolojiye kavuşur. Okyanusa göç edenlerden diğer balıklara yem olmayan, kirli sularda ölmeyen, avcılardan kurtulup yaşamını sürdürebilenler ortalama 1 ile 5 yıl arasında okyanusta yaşar. Erkek ve dişi somonlar ergen hale geldiklerinde, neslini devam ettirebilmek, yumurtlamak için tatlı sularda yaşamak üzere, yeniden fizyolojik değişime uğrar; binlerce mesafe katederek, doğdukları yerlere dönerler ve yumurtalarını bırakırlar sonra da ölürler. Bu döngü sürekli olarak devam eder.